Baile
As BéarlaAs Gaeilge
Cuardaigh le haghaidh Cliceáil chun Cuardach a dhéanamh
Ard-Chuardach
Leagan Inphriontáilte
Na Ranna go LéirTreoracha CleachtaisRialacha Cúirte Téarmaí & Suíonna
Dialann Dlí Oifigí & LéarscáileannaBreithiúnais & Cinntí

Gluais téarmaí dlí

Mionnscríbhinn : ráiteas scríofa a dhéantar faoi mhionn.

Achomharc : imeacht a thionscnaíonn páirtí a raibh baint aige/aici le cás agus nach raibh sé/sí sásta leis an gcinneadh a rinneadh, chuig chúirt a bhfuil an t-údarás aici athbhreithniú a dhéanamh ar an gcinneadh sin nó é a chur i leataobh.

Láithreas : doiciméad a léiríonn go bhfuil sé beartaithe ag cosantóir caingean a chosaint nuair a seirbheáladh toghairm air nó uirthi chuig chaingean Cúirte Cuarda nó Ard-Chúirte.

Láithreas agus cosaint : doiciméad a léiríonn go bhfuil sé beartaithe ag cosantóir caingean a chosaint nuair a seirbheáiltear fógra éilimh air nó uirthi chuig chaingean shibhialta Cúirte Dúiche.

Ordú urchoisc : ordú a chuireann cosc ar an duine a ndearnadh an t-ordú ina choinne nó ina coinne (an freagróir) dul isteach i dteach an teaghlaigh nó foréigean a úsáid i gcoinne an duine a rinne iarratas ar an ordú (an t-iarratasóir) nó ar bhaill teaghlaigh eile.

Ordú cúraim : ordú a chuireann leanbh faoi chúram an Ghníomhaireacht um Leanaí agus an Teaghlach (Tusla) go dtí go sroicheann sé nó sí ocht mbliana dhéag d’aois nó ar feadh tréimhse níos giorra, de réir mar a chinnfidh an chúirt.

Liosta deimhnithe : liosta cásanna ar dheimhnigh abhcóide go bhfuil siad réidh le haghaidh éisteachta.

Bille shibhialta : doiciméad a úsáidtear chun tús a chur le cás sa Chúirt Chuarda. Tugann sé mionsonraí na bpáirtithe a bhaineann leis an gcás agus mionsonraí an éilimh atá á dhéanamh.

Fógra éilimh : doiciméad a úsáidtear chun tús a chur le cás sibhialta sa Chúirt Dúiche, tugann sé mionsonraí na bpáirtithe sa chás agus mionsonraí an éilimh atá á dhéanamh.

Coimisinéir mionnaí : duine atá i dteideal mionnaí a riar agus mionnscríbhinní a thógáil

Fógra um fhaoiseamh fiachais : ceann amháin de na trí mheicníocht nua réitigh fiachais a thug an tAcht um Dhócmhainneacht Phearsanta, 2012 isteach chun cabhrú le sealbhóirí morgáiste agus le daoine eile ag a bhfuil fiachas neamhinmharthana comhaontuithe a bhaint amach lena gcreidiúnaithe. Ceadaíonn sé díscríobh fiachais cháilithigh a mhéid le €20,000, faoi réir tréimhse mhaoirseachta bliana.

Socrú réitigh fiachais : ceann eile de na mheicníocht réitigh fiachais a thug an tAcht um Dhócmhainneacht Phearsanta, 2012 isteach chun cabhrú le sealbhóirí morgáiste agus le daoine eile ag a bhfuil fiachas neamhinmharthana comhaontuithe a bhaint amach lena gcreidiúnaithe. Baineann sé le réiteach comhaontaithe fiachas neamhurraithe, thar thréimhse 5 bliana de ghnáth.

Cosaint : doiciméad a sheachadann an cosantóir chuig an ngearánaí mar fhreagairt ar bhille sibhialta nó thoghairm iomlánach.

Cosantóir : duine a ndéantar caingean ina aghaidh; an duine a chúisítear i gcion coiriúil.

Ordú cúraim éigeandála : ordú a chuireann leanbh faoi ch&uacute ;ram an Ghníomhaireacht um Leanaí agus an Teaghlach (Tusla) ar feadh tréimhse ocht lá ar a mhéid má mheasann an chúirt go bhfuil riosca tromchúiseach do shláinte nó leas an linbh.

Díotáil :  (a) doiciméad foirmiúil a leagann amach cineálacha áirithe cúiseamh i gcoinne duine cúisithe nó (b) an próiseas trína gcuirtear na cúisimh sin i láthair i gcoinne an duine cúisithe.

Cion indíotáilte : cion atá intriailte ar díotáil, má dhéanann duine fásta é.

Urghaire : ordú cúirte a thugann ordú do pháirtí a bhaineann le caingean chun rud éigin a dhéanamh nó chun staonadh ó rud éigin a dhéanamh.

Ordú urchoisc eatramhach : rdú láithreach a cheanglaíonn ar an duine a ndearnadh an t-ordú ina choinne nó ina coinne (an freagróir) teach an teaghlaigh a fhágáil, go dtí go n-éistfear iarratas ar ordú urchoisc.

Ordú cúraim eatramhach : ordú, a tugtar nuair atá iarratas ar ordú cúraim déanta nó nuair atáthar chun iarratas a dhéanamh ar ordú cúraim, a cheanglaíonn go gcuirfí an leanbh a ainmnítear san ordú faoi chúram an Ghníomhaireacht um Leanaí agus an Teaghlach (Tusla).

Díthiomnóir : bás a fháil gan uacht bhailí a dhéanamh.

Athbhreithniú breithiúnach : réiteach dlíthiúil atá ar fáil in imthosca inar sháraigh comhlacht nó binse fiosrúcháin an t-údarás dlí atá aige ina chuid feidhmíochta nó inar tháinig a fheidhmíocht salach ar an dualgas atá air.

Idirscaradh breithiúnach : foraithne a thugann an chúirt chun céilí i bpósadh a scaoileadh saor ón oibleagáid atá orthu bheith ina gcónaí sa teach céanna.

Dlínse : (a) cumhacht cúirte nó breithimh chun éisteacht le caingean, achainí nó imeacht eile, nó (b) an ceantar tíreolaíochta ina bhfeidhmíonn cumhacht den sórt sin.

Fiach leachtaithe : fiach le haghaidh méid sonraithe.

Nolle prosequi : bac a chuireann an t-ionchúiseamh ar imeachtaí coiriúla (níor chóir é seo a mheascadh le héigiontú).

Nótaire poiblí : cleachtóir dlí, aturnae de ghnáth, a bhíonn ina f(h)inné le síniú doiciméad nó a dhéanann cóipeanna díobh d’fhonn a bhfírinneacht a fhíorú, go háirithe chun go bhféadfaí iad a úsáid thar lear.

Mionn : foirm focal a úsáideann duine chun glaoch ar a d(h)ia a bheith mar fhinné go bhfuil an méid a deir sé/sí fíor nó go ndéanfaidh sé/sí an méid a gheallann sé/ sí a dhéanamh.

Socrú um dhócmhainneacht phearsanta : ceann eile de na mheicníocht réitigh fiachais a thug an tAcht um Dhócmhainneacht Phearsanta, 2012 isteach chun cabhrú le sealbhóirí morgáiste agus le daoine eile ag a bhfuil fiachas neamhinmharthana comhaontuithe a bhaint amach lena gcreidiúnaithe. Baineann an socrú le réiteach comhaontaithe agus/nó athstruchtúrú fiachas urraithe a mhéid le €3 milliún (mar aon le fiachais neamhurraithe) thar thréimhse sé bliana.

Achainí : cáipéis a úsáidtear chun imeachtaí áirithe sibhialta san Ard-Chúirt (m.sh. iarratas a cuideachta a fhoirceannadh, duine a bhreithniú ina fhéimheach).

Gearánaí : duine a thionscnaíonn caingean dlí i gcoinne duine eile.

Toghairm iomlánach : doiciméad a úsáidtear chun imeachtaí sibhialta áirithe a thionscnamh (m.sh. éilimh ar dhamáistí neamhshonracha, leabhal, núis) san ard-Chúirt nuair a theastaíonn pléadálacha agus fianaise béil.

Ordú cosanta : ordú eatramhach, a bhronntar nuair atá iarratas ar ordú sábháilteachta/urchoisc déanta, a chuireann cosc ar dhuine aon ghníomhartha eile foréigneach a dhéanamh nó foréigean a bhagairt.

Toghairm ioncaim : foirm toghairme achomair a n-éistear léi ar mhionnscríbhinn agus a úsáideann na Coimisinéirí ioncaim chun imeachtaí sibhialta a thionscnamh san ard-Chúirt chun suimeanna atá dlite a aisghabháil (m.sh. cánacha neamhíoctha).

Ordú sábháilteachta : ordú a chuireann cosc ar dhuine aon ghníomhartha eile foréigneach a dhéanamh nó a bhagairt.  Ní chuireann sé cosc ar an duine dul isteach i dteach an teaghlaigh.

Leagan síos do thriail : iarratas go leithdháilfí data éisteachta do chaingean.

Ordú díolúine speisialta : ordú a thugann cead do cheadúnaí alcól a dhíol lasmuigh de na gnáthuaireanta ceadúnais faoi réir coinníollacha áirithe.

Toghairm speisialta : doiciméad a úsáidtear chun imeachtaí áirithe sibhialta (m.sh. éilimh chothromais, forfheidhmiú morgáiste, riarachán iontaobhas) a thionscnamh san Ard-Chúirt, a bhfuiltear le héisteacht leo ar mhionnscríbhinn (is é sin, fianaise nach fianaise béil í).

Sainchomhlíonadh : ordú cúirte a éilíonn ar pháirtí gníomh ar leith a dhéanamh, de ghnáth an méid a luaitear i gconradh m.sh. conarthaí chun talamh a dhíol nó a fháil ar léas. Is rogha eile é ar dhamáistí a dhámhadh, agus is leigheas cothromasach lánroghnach é.

Breithiúnas achomair : breithiúnas d’éileamh i ndáil le fiach nó éileamh sonrach airgeadaíochta. tugtar an breithiúnas don ghearánaí i gcoinne an chosantóra in oifig chúirte gan aon ghá leis an éileamh a thabhairt chun na cúirte.

Toghairm achomair : cáipéis a úsáidtear chun imeachtaí áirithe sibhialta a thionscnamh (m.sh. éilimh ar shuim shonrach airgid, aisghabháil maoine ag tiarna talún) san ard-Chúirt, a bhfuiltear chun éisteacht leo ar mhionnscríbhinn.

Ordú maoirseachta : Ligeann ordú maoirseoireachta don Ghníomhaireacht um Leanaí agus an Teaghlach (Tusla) monatóireacht a dhéanamh ar leanbh a shíltear atá i mbaol. Ní bhaintear an leanbh óna t(h)impeallacht bhaile. Beidh ordú maoirseoireachta i bhfeidhm ar feadh tréimhse sheasta ama nach faide ná 12 mhí i dtosach báire.